Aan wie dit leest,

Afgelopen zondag zong ik in de synagoge van Deventer. Een van de mooiste plekken om te zingen door de bijzondere sfeer en akoestiek. Met alle respect, maar veel mooier dan bijvoorbeeld de Schouwburg, die ervoor gemaakt is. De synagoge is een huis, waar samenwerking, geloof, opbouw, verwoesting, herstel en hernieuwde inspiratie geborgen liggen.

Deze zieleplek trekt herinneringen aan. Hier wordt de scheidslijn dunner tussen het verleden en nu. Het gebeurt als vanzelf op een plek als deze, waar de geschiedenis zo tastbaar is. Iedereen mag daar zijn met zijn eigen herinneringen. Zo denk ik -als ik de synagoge binnenloop -opeens aan mijn oma. Ik zie haar fietsend door de nacht. Houten wielen kraken. Het is koud, maar ze moet door. Het moet donker blijven. Elke streep licht zal haar verraden. Ze heeft haar verpleegsters-kapje over de lamp gedaan. Fietst van Hilversum naar Elspeet. Een tocht van 60 kilometer. Ze heeft tranen in haar ogen, maar niemand ziet ze. Haar broer is doodgeschoten. Ik zie zijn beeld zo voor me. Wim. Een zanger, met heldere open ogen. Hielp de vader van zijn geliefde, die een huis onder de grond bouwde in de bossen van Vierhouten. Een schuilplaats voor 60 Joden. Wim werd gezocht. En onlangs pas stond ik aan zijn graf in Elspeet. Voor het Vaderland gevallen. En opnieuw was er het beeld van mijn oma. Hoe zij aan zijn graf had gestaan. En hoe ze weer was terug gefietst.

Allemaal, allemaal zaten ze in het verzet. De ene broer nog meer dan de ander. Er moesten keuzes gemaakt worden. En zij, zou ze meewerken aan een duivelspact? Mijn oma werkte als verpleegkundige in het ziekenhuis. Daar lieten ze Joodse vrouwen, die voor bijvoorbeeld een blindedarmoperatie kwamen meteen ook steriliseren. Zonder dat ze het wisten! Want nog meer Joodse kinderen zou.. Ze weigerde. Maar ze weigerde ook als het omgekeerde werd gedaan. Er lag een SS-er op de operatie-tafel. 'Snij de aorta door’ werd er gefluisterd door de artsen om haar heen. 'Nee!’ zei ze en schudde haar hoofd. Dit is niet goed.’

Met haar eigen moeder, die nog meer risico nam, door Joodse mensen in huis te helpen schuilen, moest ze onderduiken. Twee Joodse vrouwen werden verraden en bij hen opgepakt. Samen met een klein Joods Jongetje.‚Wilt u iets drinken?’ hoor ik opeens iemand vragen, middenin de synagoge. ‚Pintje?’ ‚Ja, wen er maar aan, want hier komt een bar, precies hier’ Gezellig. Om even alles te vergeten toch?!

Is deze plek- deze synagoge- werkelijk de plek voor broodjes pesto-mozzarella, een kroket en een pintje erbij, uitsmijter ham-kaas en wat falafel..? Om over niet al te lange tijd onze kinderen te horen zeggen: ‚Wat een vet coole plek om te chillen…!’ Als plotseling de zon doorbreekt, bloedend van licht, vragen ze zich af: ‚Wat was dit eigenlijk ooit?’ Maar onmiddellijk doet de herrie van rinkelende glazen, keiharde muziek en etende mensen hun zielsvraag doven. Soms is het lichter om blind te zijn. Laat de beat maar dreunen, hoe harder hoe beter!! Want wij willen HORECAAAAAAAA!!

Iedereen lijkt te zijn vergeten , dat er al een prachtige fooddock is en nog wel aan de IJssel- Er zijn zoveel mooie en fijne plekken om te eten, te eten, te praten, te eten.
De sfeer, architectuur en historie van de synagoge zorgen ook dat tentoonstellingen, lezingen en onderwijs zo goed gedragen worden hier. Een plek om na te denken en niet voor horeca! Een plek om opnieuw te beseffen, wat hier gebeurde in 1941.

De NSB’s sloegen alles kort en klein. De Deventer-politie keek toe en deed niets. Terwijl in diezelfde straten – in deze Golstraat – een vrouw liep. Ik zie haar nog levendig voor me. Etty Hillesum. Ze is nog zo actueel. Ze schrijft op wat ze denkt. Weet nog niet wat er gebeuren gaat. Denkend aan de dichter Rainer Maria Rilke- Dromend van Rusland.
Denkend aan haar grote intense verlangen naar God.

En terwijl haar toekomst steeds grauwer wordt, blijft ze de hemel in een druppel zien. Het iijssellicht op elke steen. Ze neemt de trein naar Amsterdam en gaat…

Laat de synagoge een plek blijven voor stilte en bezinning.
Alles is al overschaduwd door herrie en ruis.

Deventer, 5 juni 2018
Christianne Stotijn

 

  (c) Marco Borggreve